Een nieuwe helper
In de eerste lezing verkondigt Filippus het evangelie van Jezus Christus in Samaria. Mensen geloven en laten zich dopen in de naam van Jezus. Toch ontvangen zij de Heilige Geest pas wanneer de apostelen hun de handen opleggen: de katholieke Kerk maakt dus heel terecht een onderscheid tussen het doopsel en het vormsel. In de tweede lezing richt Petrus zich tot christenen die lijden om hun geloof. De Geest die in de gelovige woont, maakt hen tot getuigen, ook wanneer geloven moeilijk of kostbaar is. Wie het evangelie gelooft (Hnd 8), Christus liefheeft en gehoorzaamt (Joh. 14), ontvangt de Heilige Geest, die hem in staat stelt om met zachtmoedigheid en moed van die hoop te getuigen, zelfs in lijden. In de evangelielezing legt Jezus uit wat er na zijn heengaan (bij Hemelvaart) gebeurt: de Vader zal een andere Trooster geven, de Geest van de waarheid.
Traduttore, tradittore: dit bekende Italiaanse gezegde drukt uit dat vertalen altijd een vorm van verraad inhoudt omdat men nooit volledig alle nuances, klanken, associaties en culturele lagen van de brontekst kan overbrengen in een andere taal, zodat er onvermijdelijk iets verloren gaat of iets verandert. Paraklētos is een klassiek voorbeeld waarbij “traduttore, traditore” heel tastbaar wordt: letterlijk “iemand die erbij geroepen wordt”, in de antieke wereld een pleitbezorger, een raadsman, iemand die tussenbeide komt ten bate van een ander, vooral in een rechtszaak. Het woord is actief en relationeel, geen troostend gevoel, maar iemand die optreedt. Jezus belooft “een andere Parakleet” (was Hijzelf dus al Parakleet?): de Parakleet doet wat Jezus deed, maar nu blijvend en innerlijk. Wat de Parakleet doet: onderwijzen, in herinnering brengen, getuigen, overtuigen, nabij zijn, verdedigen. Geen enkel modern woord dekt dit volledig. In de 4de eeuw vertaalt Hiëronymus Paraklētos niet. In de Middeleeuwen en vroegmoderne tijd wordt het “Trooster” (de Geest bemoedigt vervolgde en lijdende christenen). De juridische en profetische kracht van Parakleet verdwijnt; de Geest wordt eerder gevoel dan handelende Persoon. In moderne vertalingen vinden we “helper” (actiever en functioneler dan “trooster”), maar klinkt wat ondergeschikt, mist het juridisch-profetische gezag en mist de persoonlijke nabijheid van “naar je toe geroepen”. De NBV21 grijpt terug naar de “pleitbezorger” (welke jongere begrijpt dat woord nog?); de BGT opteert voor het eenvoudige “helper”. Onze goeie ouwe Willibrordvertaling (1975) en het Lectionarium hadden ook reeds voor “Helper” (met hoofdletter) gekozen. Benieuwd wat het wordt als er ooit een nieuw Lectionarium komt…
(B.N.)
